Zwierzęta zagrożone wyginięciem w Polsce – lista i ochrona

Polska jest domem dla tysięcy gatunków zwierząt. W naszych lasach żyją rysie, wilki, niedźwiedzie i żubry, nad rzekami można spotkać wydry i bobry, a na terenach podmokłych żurawie, bociany czy żółwie błotne.

Jednak nie wszystkie gatunki mają się dobrze. Część z nich jest rzadka, a niektóre są zagrożone wyginięciem.

Co oznacza, że gatunek jest zagrożony wyginięciem?

Zagrożenie wyginięciem oznacza, że liczebność danego gatunku lub jego zasięg występowania są na tyle małe albo szybko się zmniejszają, że bez odpowiednich działań może on w przyszłości całkowicie zniknąć.

Nie wszystkie zagrożone zwierzęta znajdują się jednak w takiej samej sytuacji. Niektóre mają bardzo małe populacje i wymagają natychmiastowej ochrony, a inne na razie nie są bezpośrednio zagrożone, ale ich liczebność stopniowo spada.

Skąd wiemy, które zwierzęta są zagrożone?

Informacje o zagrożonych gatunkach pochodzą przede wszystkim z badań naukowych, monitoringu populacji oraz obserwacji zmian zachodzących w środowisku. Naukowcy analizują m.in. liczebność gatunków, ich zasięg występowania i najważniejsze zagrożenia.

Jednym z najważniejszych źródeł informacji w Polsce jest Polska Czerwona Księga Zwierząt, przygotowywana przez Instytut Ochrony Przyrody PAN. Zawiera ona szczegółowe informacje o wybranych zagrożonych i wymarłych gatunkach występujących w Polsce, a także o ich występowaniu, zagrożeniach i możliwościach ochrony.

Warto również wspomnieć o IUCN, czyli Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Jest to międzynarodowa organizacja zajmująca się ochroną przyrody i różnorodności biologicznej, skupiająca ekspertów i organizacje z całego świata. IUCN prowadzi Czerwoną Listę Gatunków Zagrożonych, która ocenia ryzyko wyginięcia gatunków w skali globalnej. Dzięki niej można sprawdzić, jak wygląda sytuacja danego gatunku na świecie.

Warto też korzystać z informacji Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (GDOŚ), która zajmuje się m.in. ochroną gatunkową w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że gatunek chroniony prawnie nie zawsze jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem.

Więcej na temat zwierząt zagrożonych na świecie pisaliśmy tutaj: Najbardziej zagrożone gatunki zwierząt – co musisz wiedzieć? – Edu4Eco

Kategorie zagrożenia

Gatunki są przypisywane do określonych kategorii, które pomagają określić skalę zagrożenia. Wśród nich znajdują się między innymi:

• LC (Least Concern) – gatunki najmniejszej troski,
• NT (Near Threatened) – bliskie zagrożenia,
• VU (Vulnerable) – gatunki narażone,
• EN (Endangered) – gatunki zagrożone,
• CR (Critically Endangered) – krytycznie zagrożone,
• EW (Extinct in the Wild) – gatunki wymarłe na wolności, czyli takie które występują już tylko w ogrodach zoologicznych lub innych miejscach, które nie są ich miejscem naturalnego występowania,
• EX (Extinct) – gatunki wymarłe.

To, że gatunek znajduje się w Czerwonej Księdze, nie oznacza automatycznie, że jest objęty ochroną prawną. Czerwona Księga pokazuje przede wszystkim stopień zagrożenia gatunku, natomiast o jego ochronie prawnej decydują odpowiednie przepisy.

Zagrożone ssaki

Niedźwiedź brunatny (LC) – największy polski drapieżnik. W naszym kraju występuje przede wszystkim w Tatrach i Bieszczadach. Potrzebuje dużych, spokojnych obszarów, dlatego szczególnie ważne jest zachowanie jego siedlisk.

Ryś euroazjatycki (LC) – jeden z najrzadszych dużych drapieżników w Polsce. Żyje przede wszystkim w rozległych lasach. Zagrożeniem dla niego jest między innymi fragmentacja siedlisk i ograniczona możliwość przemieszczania się między populacjami.

Żbik (LC) – bardzo rzadki dziki kot, występujący w Polsce głównie w Karpatach. Jego populacja jest niewielka, a dodatkowym problemem jest możliwość krzyżowania się z kotem domowym.

Żubr (NT) – największy ssak lądowy Europy i jeden z symboli polskiej przyrody. W przeszłości niemal wyginął na wolności, jednak dzięki programom ochrony i hodowli udało się odbudować jego populację.

Suseł perełkowany (CR) – niewielki gryzoń związany z otwartymi, trawiastymi terenami. Jego siedliska mogą zanikać wskutek zmian sposobu użytkowania łąk i pastwisk.

Zagrożone ptaki

Głuszec (VU) – duży ptak leśny, który należy do najbardziej zagrożonych ptaków lęgowych w Polsce. Potrzebuje rozległych i spokojnych lasów.

Orzeł przedni (EN) – ptak drapieżny związany przede wszystkim z terenami górskimi. Potrzebuje dużych obszarów z odpowiednią bazą pokarmową i miejscami do gniazdowania.

Rybitwa czubata (CR) – ptak związany z wybrzeżem i terenami nadmorskimi. Do zagrożeń należą między innymi zmiany siedlisk.

Wodniczka (VU) – niewielki ptak śpiewający związany z terenami podmokłymi. Jednym z najważniejszych zagrożeń jest zanikanie siedlisk wskutek osuszania i przekształcania mokradeł.

Orlik grubodzioby (CR) – bardzo rzadki ptak drapieżny związany przede wszystkim z terenami podmokłymi. Wymaga ochrony miejsc lęgowych oraz żerowisk.

Zagrożone ryby

Jesiotr bałtycki/ostronosy (VU) – jeden z najbardziej znanych przykładów ryby, która w wyniku działalności człowieka zniknęła z wielu europejskich rzek. Problemem są między innymi przekształcenia rzek i bariery utrudniające migrację. Dziś w naturze można spotkać go wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Ameryki Północnej.

Łosoś atlantycki (NT) – ryba wędrowna, która podczas swojego życia przemieszcza się między morzem a rzekami. Zapory i inne przeszkody na rzekach mogą utrudniać jej migrację na tarliska. Bałtycka populacja łososia ma obecnie status VU.

Węgorz europejski (CR) – gatunek odbywający dalekie wędrówki między wodami śródlądowymi a oceanem. Jego populacja w Europie silnie się zmniejszyła, a jednym z problemów są bariery migracyjne i zmiany środowiska wodnego.

Dlaczego zwierzęta są zagrożone?

Utrata siedlisk

Jednym z największych problemów jest zanikanie naturalnych siedlisk. Wycinanie lasów, osuszanie mokradeł, zabudowa terenów czy intensywne rolnictwo mogą sprawić, że zwierzęta tracą miejsca potrzebne do życia i rozmnażania.

Fragmentacja środowiska

Nawet jeśli część siedliska pozostaje zachowana, może zostać podzielona na mniejsze fragmenty. Drogi, linie kolejowe i zabudowa utrudniają zwierzętom przemieszczanie się. Dla niektórych gatunków oznacza to również ograniczenie kontaktu między poszczególnymi populacjami, co może negatywnie wpływać na ich przyszłość.

Zanieczyszczenie środowiska

Śmieci, pestycydy, zanieczyszczenia wód i inne substancje mogą negatywnie wpływać na zdrowie zwierząt. Szczególnie wrażliwe są gatunki związane z wodą, takie jak ryby, płazy, bezkręgowce oraz ptaki korzystające z terenów podmokłych.

Zmiany klimatu

Zmieniające się temperatury, susze, brak wody i ekstremalne zjawiska pogodowe również wpływają na zwierzęta. Zmiany klimatyczne mogą zmieniać dostępność pożywienia, terminy rozrodu oraz warunki występowania poszczególnych gatunków.

Bezpośrednia działalność człowieka

Zwierzętom zagrażają także kłusownictwo, nielegalny odłów, płoszenie w okresie rozrodu oraz kolizje z samochodami.

Jak chronimy zagrożone zwierzęta w Polsce?

Ochrona zagrożonych gatunków nie polega wyłącznie na zakazie polowania czy odławiania zwierząt. W Polsce stosuje się między innymi:

• ochronę gatunkową zwierząt,
• tworzenie parków narodowych i rezerwatów,
• ochronę obszarów Natura 2000,
• tworzenie stref ochronnych wokół miejsc rozrodu i gniazdowania,
• odtwarzanie mokradeł i innych siedlisk,
• monitoring populacji,
• programy hodowli i reintrodukcji,
• działania mające ograniczyć śmiertelność zwierząt na drogach.

Szczególnie ważna jest ochrona miejsc, w których zwierzęta rozmnażają się, zdobywają pożywienie i wychowują młode. Samo objęcie ochroną pojedynczych osobników nie wystarczy, jeśli jednocześnie niszczone będzie środowisko, w którym żyją.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat zwierząt zagrożonych, koniecznie sprawdź nasz poradnik: Zwierzęta zagrożone wyginięciem. Dlaczego musimy je chronić? Krótki poradnik poświęcony bioróżnorodności, gatunkom zagrożonym oraz znaczeniu ich ochrony. – Edu4Eco